مجلد 5 عدد Special Issue 2 (2022)

Ushbu tadqiqotda globallashuv sharoitida Yaqin Sharq va Afrikada sodir bo’layotgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonлар, shuningdek, ushbu qit’ada sodir bo’layotgan turli nizo va to’qnashuvlar o’rganiladi. Shu bois ularni hal etish bo‘yicha xalqaro va mintaqaviy tashkilotлар tashabbuslari ilmiy-amaliy nuqtai nazardan ko‘rib chiqildi.

Maqolada maktabgacha yoshdagi va ingliz tilini o‘rganuvchi bolalarning til o‘rganishdagi yoshga doir lingvo-psixologik qobiliyatlari va xususiyatlari muhokama qilinadi. Dastlab, maqolada yosh o‘rganuvchilarning ba’zi yosh xususiyatlari ko‘rsatilgan bo‘lib, so‘ngra o‘qituvchilar uchun ularni o‘qitishning ba’zi usullari keltirilgan. Umuman olganda, hayotining dastlabki davrida bolalar turli xil ma’lumotlarni, shuningdek, chet tillarini tez o‘zlashtirish uchun juda yaxshi qobiliyatlarga ega bo‘ladilar.

Ushbu maqola taniqli arbob, falastinlik mashhur publitsist va shoir Mu’in Taufiq Bsisu ijodiga bag‘ishlangan. Falastin va uning xalqi fojiasi mavzusi shoirning barcha dramatik va poetik asarlarida yorqin aks etgan. Shoir o‘z hayoti va ijodini o'z Vatani – Falastinni ozod qilish yo’lidagi kurashga bag‘ishlagan.

Ислом таълимотига кўра, ҳар бир инсон ўз умри давомида бир қанча синовлардан ўтади. Ҳосилдорлик, қурғоқчилик, бефарзандлик, бойлик ва бошқа йўллар билан инсонлар синовдан ўтадилар. Аллоҳ томонидан юборилган энг катта синовлардан бири бу инсон саломатлиги ва беморлигидир. Бу каби синовли касалликлардан бири вабо бўлиб, бу касаллик инсоният тарихида катта жамиятларга улкан таҳдидлар солган. XXI асрга келиб, Ер юзида таҳдид солиб турган COVID-19 ҳам шу каби вабо касаллигидандир.

Ўрта асрлар олимларидан бири бўлган Абул Фатҳ Шаҳристоний нафақат тарихи, калом ва фалсафа илмларида, балки, тафсир илмида ҳам ўзига хос асар ёзиб қолдирган. Олимнинг “Мафотиҳ ал-асрор” асари тафсир илмига оид беқиёс манбалардан ҳисобланади. Шундай бўлсада, асарда диншунослик, хусусан динлар таълимотларига оид қимматли маълумотлар ҳам берилган. Ушбу мақолада тафсирда зикр қилинган динлар, таълимотлар ва эътиқодлар баҳс қилинади.

Мақолада тасаввуфнинг келиб чиқиши борасидаги турли қарашлар уларнинг моҳияти ва тасаввуфнинг ислом қобиғидан чиққан таълимот эканлиги, унинг ривожланиши учун муҳим ҳисса қўшган мутасаввиф олимларнинг қарашлари таҳлил этилган. Шунингдек, мақолада IX-XII асрлар илк Шарқ Ренессанс (Уйғониш) даврида тасаввуфнинг шаклланиш тарихи ҳамда шариат ва тасаввуф муносабатлари шарқ олимларининг қарашлари асосида баён қилинган.

Мақолада муаллиф инсон ҳуқуқлари контсепциясининг пайдо бўлиш тарихи, унинг ривожланиш босқичлари ва ривожланиш шартларини таҳлил қилади. Ислом ҳуқуқининг асосий тушунчалари ва унинг инсон ҳуқуқлари ривожида тутган ўрни, инсон ҳуқуқларини таъминлашда ижобий натижага эришишнинг янги йўлларини излаб очиб берилади.

Мовароуннаҳрда ижод қилган машҳур ҳанафий уламоларидан biri аллома Абу Лайс Самарқандий ҳаёти ва илмий фаолияти юртимиз ва чет эл тадқиқотчилари томонидан кенг тадқиқ этилган. Мазкур тадқиқотларнинг катта қисмида олимни машҳур фақиҳ ва муфассир сифатида кўришимиз мумкин. Ушбу мақолада Абу Лайс Самарқандийнинг калом илмига оид илмий меросини ўрганишга алоҳида аҳамият берилган. Самарқандийни ҳанафий-мотуридий олимларидан biri сифатида мотуридия таълимоти ривожига қўшган ҳиссаси очиб берилган.

Имом Бухорий нафақат муҳаддис, балки муфассир сифатида ҳам фаолият олиб борган. Олимнинг “aл-Жомеъ aс-сaҳиҳ” aсари нaқлий тaфсирлар шaкллaниши вa ривожида алоҳида ўрин тутган. Зеро, ушбу aсaрдa Қуръон оятлари шарҳларига бағишланган aлоҳидa бўлим, яъни “Китоб aт-тaфсир” деб кaттa қисм aжрaтгaни нинг ўзи дaлолaт қилaди. Асарда келтирган Қуръон оятлари тафсири, суралар фазилати, оятларнинг сабаби нузули, оятларнинг ўзаро муносабат илми, уларни саҳиҳ ҳадислар билан изоҳлашга оид ривоятлар таҳлилидан келиб чиқиб, ушбу асарни “тафсир бил маъсур” нақлий тафсирга оид илк манбалардан biri sifatida қайд этиш мумкин.

Ushbu maqolada mashhur olim Abu Hafs Umar Nasafiyning tafsir sohasida yozgan “Al-Akmal al-atval” asarining o‘ziga xos jihatlari, uning muqaddimasida kelgan boblar va ulardagi bayon qilingan muhim mavzularning ahamiyati haqida so‘z boradi.

Мақолада лингвистик бўлмаган йўналишда фан ва тил ўқитишда интеграциялашган таълимдан фойдаланиш имкониятлари, ушбу ёндашувнинг афзалликлари ва ундан фойдаланишда юзага келадиган қийинчиликлар ўрганилган. Техник матнларни таржима қилишни ўрганиш жараёнида лингвистик бўлмаган йўналиш талабаларининг кўникмаларини шакллантириш ҳақида ҳам айтилган. Араб техник адабиёти таржимасининг асосий жиҳатларига тўхталиб ўтилади. Ихтисослаштирилган техник адабиётларни таржима қилишда талабаларнинг одатий хатолари таҳлил қилинади.

Mazkur maqola arab tilshunosligi maktablarining eng birinchisi Basra maktabi va uning vakillari, ular yozib qoldirgan bebaho ilmiy meros haqida ma’lumot beradi. Unda Basra maktabining paydo bo‘lishi, vakillari , ularning asarlari moʻtabar manbalargan tayangan holda batafsil bayon qilingan. Abu-l-Asvad Dualiydan boshlanib al-Mubarridgacha davom etgan ushbu maktab tilshunoslarining faoliyati, ustoz-shogirlik an’analari aks etgan.

Туркий халқлар ҳамма вақт муштарак яшаб келгани cабабли, уларнинг маданияти, тарихи, ижодида ҳам яқинлик кузатилади. Шу боис, туркий халқларнинг маълум ва машҳур мутафаккирлари, олимлари, адиблари ҳамда ижодкорлари меросини чуқур ўрганиш туркологларнинг назаридан четда қолмайди. Шу нуқтаи назардан, мазкур мақолада крим-татар шоири, турколог, турк тили ва адабиёти ривожи соҳасига алоҳида ҳисса қўшган олим Бакир Чўпонзоданинг ҳаёт ва ижод йўли ҳақида маълумот beriladi. Унда Чўпонзоданинг илмий ва бадиий мероси, бадиий асарларининг лексик-семантик хусусиятлари ҳамда унинг шеърларида синтактик антонимларнинг қўлланилиши хусусида сўз юритилади.

Саккокий “Мифтоҳу-л-улум” асаридаги сарф бўлимининг ўзгачаликлари bir нечани ташкил қилади. Бунга далил ўлароқ улардан biri бўлган иштиқоқ қонунларидан кейин келган учта бобни айтиш мумкин. Булар олим томонидан қуйидагича номланган: “Биринчи фасл: Керакли натижалар (الواجبة النتائج); ikкинчи фасл: Муҳим натижалар (الجائزة النتائج); учинчи фасл: Давом etмайдиган натижалар (النتائج غير المستمرة). Ҳар bir фасл номида “натижалар” сўзи келмоқда. Тилшунос бу фаслларнинг ҳар birida сўзлардаги ҳарфларнинг ўрни борасида қарашларни мисоллар орқали келтирган.

“Қисаси Рабғузий” асарида қўлланган арабий ўзлашма иштирокида ҳосил бўлган birliklarning деривацион тадқиқи XIV-XV асрлар туркий тиллар тизимидаги арабча сўзларнинг қандай ўзгаришга учраганлигини аниқлашга хизмат қилади. Мақолада “Қисаси Рабғузий” асарида туркий феъл ҳосил қилишда қўлланган арабча масдар, сифатдош ва сифатларнинг морфологик таҳлили араб тилшунослиги нуқтаи назаридан амалга оширилган. Тадқиқот мавзусини ёритишда тавсифлаш ва компонент таҳлил усулларидан фойдаланилди.

Ушбу мақолада инглиз ва америка ёзувчилари асарларида миллий қадриятни ифода этувчи тил бирликлари батафсил таҳлил этилган. Ҳамда ушбу тил бирликларининг хусусиятлари, мавзувий гуруҳлари, сўз туркуми ва гапдаги мазмуни инглиз ва америка ёзувчиларининг машҳур асарларидан келтирилган парчалар мисолида ёритиб берилган.

Maqolada Sharq mutafakkirlari merosida ta’limiy-axloqiy qarashlarning ifodalanishi, ulardan ta’lim-tarbiya jarayonida foydalanish ҳақида фикр юритилган. Şarqning buyuk mutafakkirlari Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Sa’diy Sheroziy, Munis Xorazmiy, Mohlaroyim Nodira, Muhammad Rizo Ogahiy, Yusuf Xos Hojib kabi buyuk siymolar millatimizning iftixorlari ekanligini bilishimiz zarur.

Ilk ўrta асrlarda Bag‘dodda “Bayt ul-ҳикма”га ассос солиниши мусулмон дунёсида табиий фанларни ривожланишига замин тайёрлади. Мазкур фанларни ривожи кейинчалик турли ақидавий мактаб ва мазҳаб таълимотларига таъсир кўрсатди, Мўътазила, ашъария, мотуридия ақидавий мактабларидан фарқли равишда юнон фалсафасига асосланган Киндий, Форобий, Ибн Сино, Ибн Рушд каби алломаларнинг фалсафий мактаблари вужудга келди ва уларнинг фаолияти кейинги даврларда Европа тафаккурига катта таъсир кўрсатди.

Мақолада мазкур даврнинг энг йирик олим – мутафаккири Зандан Бухоро туманининг Қўрғон қишлоғида туғилган Mуҳаммад Шариф ал-Бухорий ҳақидаги маълумотлар илк бор илмий фойдаланишга киритилган. Унинг тўлиқ исми Mуҳаммад Шариф ибн Mуҳаммад ал-Ҳусайний ал-Алавий ал-Бухорий (1109-1697). У Бухорода Мир-Араб мадрасасида таълим олган ва у ерда ўша даврнинг ижтимоий ҳаётига оид асосий асарларини ёзган. У «Мавляви Шариф» тахаллуси билан ҳам танилган ва баъзи манбаларда Оҳунд Мулло Mуҳаммад Шариф деб номланади.

Maqolada maktabgacha yoshdagi va ingliz tilini o‘rganuvchi bolalarning til o‘rganishdagi yoshga doir lingvo-psixologik qobiliyatlari va xususiyatlari muhokama qilinadi. Dastlab, maqolada yosh o‘rganuvchilarning ba’zi yosh xususiyatlari ko‘rsatilgan bo‘lib, so‘ngra o‘qituvchilar uchun ularni o‘qitishning ba’zi usullari keltirilgan. Umuman olganda, hayotining dastlabki davrida bolalar turli xil ma’lumotlarni, shuningdek, chet tillarini tez o‘zlashtirish uchun juda yaxshi qobiliyatlarga ega bo‘ladilar.

Мазкур мақолада Яқин Шарқ ва Афғонистоннинг жанговор ҳудудлардан “Меҳр” опперацияси доирасида қайтарилган айрим ўзбекистонлик хотин-қизларининг аянчли ўтмишлари ва ИШИД (“Ироқ ва Шом ислом давтати”) террористик ташкилотининг аёлларга нисбатан турли услублар орқали таъсир ўтказишлари социал-психологик таҳлил қилиб ўтилган. Шу нуқтаи назардан тақдим этилаётган мақола жаҳолатга қарши маърифат билан курашишда ўзининг муҳимлиги bilan birga диний маърифий йўналишда таҳсил олаётган ва фаолият юритаётган соҳа вакилларига ёрдамчи дастак сифатида хизмат қилиши шубҳасиз.

Мақолада Саудия Арабистони Қироллигида Ҳаж ва Умра амаллари билан боғлиқ зиёрат туризми ҳамда замонавий сайёҳлик соҳаларининг ривожланиши кўриб чиқилган. Қиролликнинг жаҳон туризм индустриясида тутган ўрни статистик маълумотлар асосида кўрсатиб берилган. Саудия Арабистони Қироллигида зиёрат ва замонавий туризмлар ривожидаги тенденциялар қиёсий таҳлил қилинган.

Ushbu maqolada veb-saytlar va onlayn internet portallarining axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlar va hujumlarni o‘rganish hamda ularning axborot xavfsizligini ta’minlash usullari tahlil qilingan.

Maqolada parollardan foydalanish davriy almashtirilishga moyilдigi, va bu parollar administratorlar tomonidan bir vaqtda boshqa tizimlarga kirish uchun ham ishlatilishi mumkinligi asoslab berilgan. Kiberxavfsizlik sohasida Sun ‘iy intellect (SI) dan kiberhujum bilan bog’liq muammolarni hal qilish uchun qanday foydalanish mumkinligi Sun‘iy intellect va Kiberxavfsizlikning o’zaro bog’liqliklari, Sun‘iy intellect Operatsiyalari, Parol himoyasida SI algoritmlari Fishingni aniqlashda SI tizimlari, sun‘iy intellektning keberxavfsizlik sohasida foydalanishning bir qancha usullari keltirilgan. Shuningdek, sun’iy intellekt xavflarni aniqlash, hodisaga javob berish yo’nalishi va zararli dasturlarning kiberhujumlarini ular sodir bo’lishidan oldin aniqlashда yordam berish masalalari ҳам ko‘rilgan.

Ushbu maqolada yosh avlodni salbiy axborotlardan himoyalash va ularni kibermakonda nazorat қилишning zamonaviy tizimlar haqida ma’lumotlar berilgan. Hozirgi kunda farzandlarni internetda nazorat qilish uchun FamiSafe tizimining imkoniyatlari bayon qilingan. Fami safe va Fami safe junior mobil ilovalarini o‘rnatish va ishga tushirish bo‘yicha yo‘riqnomalar keltirib o‘tilgan. Fami safe tizimining imkoniyatlari va qulayliklari tahlil qilingan.

Ушбу мақолада веб-сайтлар хавфсизлигини таъминлаш муаммолари ва уларни бартараф этиш масалалари кўриб чиқилган. Тизим хавфсизлиги соҳасидаги юқори ютуқларга қарамай, веб сайтларга ҳамон бузғунчилар томонидан ҳужумларнинг уюштирилиши жуда катта муаммоларни келтириб чиқармоқда. Шуни хисобга олган холда мақолада веб сайтлар хавфсизлигига бўладиган хужумларнинг турлари, веб сайтлар заифликлари, хумумларга бардошлилик даражаси, веб сайтларнинг хавфсизлик ва ишончлилик коеффициентини белгилаб берувчи махсус веб тестлаш дастурлари, маълумотлар махфийлигини сақлаш учун бир қанча ҳимоя технологиялари хақида маълумот келтириб ўтилган.

maqolada raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt tizimlar, bulutli texnologiyalar, ta’limda sun’iy intellekt tizimlardan foydalanish, sun’iy intellekt tizimlarni ta’lim tizimi vostilari, sun’iy intellekt tizimlarsini ustunliklari, narsalar interneti (Internet of Things, IoT), kengaytirilgan haqiqat (AR), virtual haqiqat (Virtual haqiqat, VR) haqida tushuncha berilgan.