Jild 5 № Special Issue 1 (2022)

Мақолада жаҳоншумул Нақшбандия таълимотининг асосчиси, Бухоронинг Еттинчи Пири Баҳоуддин Нақшбанд номи билан маълум ва машҳур Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Бухорий (1318-1389 ) Шоҳ Нақшбад номи билан улуғланишининг асл сабабини Алишер Навоий “Хамса” асарининг биринчи достони “Ҳайратул аброр” таҳлили асосида маълумотлар келтирилган. Алишер Навоий 30 мисрада 31 марта маҳорат билан “нақш” сўзини ишлатиб, Баҳоуддинни Шоҳ Нақшбанд номи билан аржуманд этган Нақшбандия таълимоти эканлигини исботлаган. Баҳоуддинни камолотида кўнгил ва риёзат ўрни очиб берилган.

Ушбу мақолада “Араб академияси” таркибидаги араб тилини билиш даражасини баҳолаш бўйича фаолият юритувчи халқаро тизимлардан biri ALPT ҳақида маълумот берилган. Шунингдек ALPT ва ҳамда NSFLA да бўлимлар бўйича баҳолаш тизими қиёсланиб, хулоса ва таклифлар берилган.

Мақолада, ўзбек тилининг асосчиси, буюк шоир ва мутафаккир Алишер Навоийнинг ўзбек тилшунослик илмига қўшган ҳиссаси, тил сатҳлари ва бирликларига доир лингвистик қарашлари хусусида сўз юритилади. Шунингдек, унда Навоийнинг тил фалсафаси, умумий тилшунослик масалалари тил ва тафаккур, тилларнинг пайдо бўлиши; фонетика, лексикология ва грамматикага оид фикрлари форс ва ўзбек тилининг қиёсига бағишланган “Муҳокаматул-луғатайн” асари мисолида таҳлил қилинади.

Мазкур мақолада ҳанафий мотуридий мазҳабининг энг машҳур олимларидан biri аллома Саъдуддин ат-Тафтазоний (722-792/1322-1390)нинг 786/1384 йили Самарқандда ёзилган калом илмига оид муҳим асари “Шарҳ ал-Мақосид”нинг таркибий тузилиши ва унга ёзилган шарҳ, ҳошия ҳамда таълиқлар ҳақида сўз юритилган.

Мазкур мақолада Қуръоний қиссалар асосида илк бор туркий тилда яратилган пайғамбарлар тарихига оид мумтоз адабий манба – “Қисаси Рабғузий” асарида келтирилган арабча диний атамаларнинг – Аллоҳнинг исмлари, эътиқод, ибодат, тасаввуф, фиқҳ мавзулари доирасида қўллангани аниқланган, лексик бирликларнинг семантик хусусиятлари юзасидан муносабат билдирилган. Мавзуни ёритишда таснифлаш, чоғиштирув методлари; структур-семантик, компонент таҳлил усулларидан фойдаланилди.

Ушбу мақолада араб тилидаги феълларда содир бўладиган ўзгаришлар, жумладан иллатли феълларда содир бўладиган ўзгаришлардан бири «قلب «ҳодисаси ҳақидаги маълумот берилган бўлиб, бу ҳодисанинг мовароуннаҳрлик олим Муҳаммад Муиззийнинг “Тасриф ал-Афъол” асарида берилиш услуби, шунингдек араб ва бошқа тиллардаги манбаларда ёритилиши бўйича фикр ва хулосалар тадқиқ этилган.

Мақолада араб тилида иштиғол ва мафъул мутлақ масалалари Шайх Мустафо ибн Муҳаммад Салим ибн Муҳиддин ибн Мустафо ал-Ғалойинийнинг “الدروس جامع العربية “асари асосида баён қилинган. Шунингдек, иштиғол қоидасида тўлдирувчининг феълдан олдинга ўтганида тушум ёки бош келишикда келиш ўринларига алоҳида эътибор қаратилган. Мафъул мутлақ масаласида эса мафъул мутлақ бўлиб келаётган масдарларнинг қай даражада барқарор бўлиб келиши ёки барқарор бўлмаслиги, шунингдек, мафъул мутлақнинг ўринбосарлари ҳақида сўз боради.

Мақолада араб ва инглиз тилида юкламаларни қиёсий таҳлил этиш, яъни уларнинг маъно хусусиятларини таққослаш ва таққосланаётган юкламалар семантикасини ёритиб бериш ҳамда ҳар икки тилда юкламалар маъносини ифодаловчи ҳолатларни ўрганиш лингвистик воситалар комплекс жиҳатлари очиб берилган.

Ушбу мақола 352-582/963-1186 йиллар оралиғида Шарқий Эрон, Хуросон, Афғонистон ва Шимолий Ҳиндистонда ҳукмронлик қилган ғазнавийлар сулоласи тарихини баён қилувчи “Тарихи Байҳақий” асари ҳақида бўлиб, унда асар муаллифи, ёзилиш тарихи, мазмуни, нусха ва таржималарининг тавсифи келтирилган.

Араб балоғат илмининг уч асосий бўлимларидан бири илми баёндир. Унда бадиий воситалардан бири бўлган мажоз ва унинг моҳияти, мажоз англатган маънолар, унинг турлари ва балоғат илмидаги ўрни ҳақида сўз боради. Келтирилган назарий фикрлар Абу Ҳомид Ғаззолийнинг “Мукошафату-л-қулуб” асаридан олинган мисоллар ёрдамида таҳлил қилинади ва хулосалар чиқарилади.

“Ат-Табақот ал-кубро” асари табақот жанрида ёзилган ва бизгача етиб келган асарларнинг энг қадимийси ҳисобланади. Ибн Саъд бу китобининг дастлабки икки жилдида Пайғамбар алайҳиссаломнинг сийратларини ёритганидан сўнг саҳобалар, сўнгра тобеинлар, кейин эса ўз давригача яшаб ўтган олимлар биографиясини қаламга олган. Минглаб шахслар таржимаи ҳолини баён қилган ушбу китоб ислом оламида кенг тарқалиб, ислом тарихи бўйича энг муҳим ва кўп мурожаат қилинадиган манбага айланган.

Қадриятлар жамият тараққиётининг маҳсули сифатида замоннинг руҳи, имкониятлари, муайян ижтимоий муҳитда яшаган одамларнинг орзу-умидлари, талаб ва эҳтиёжларини ўзида акс эттиради. Шу нуқтаи назардан, халқ донишмандлиги маҳсули бўлган устоз-шогирд анъанасини аксиологик талқини Алишер Навоий ва унинг шогирдлари билан бўлган муносабатида кўриб чиқилади.

Мазкур тадқиқотда Маҳмуд Замахшарийнинг араб илмлари ривожига қўшган ҳиссаси таҳлил қилиниб, унинг тилшунослик, грамматика, лексикология, аруз ва адаб илмларига оид асарлари ҳақида маълумот берилади. Хусусан, ўрта аср араб адабиётида машҳур бўлган “Маърузалар илми” таърифи, унинг келиб чиқиш тарихи, бу йўналишда ёзган олимлар ва уларнинг асарлари таҳлил қилинади. Шунингдек, “Маърузалар илми” аҳамияти ва бу йўналишда ёзилган китобларнинг мазмун моҳияти ҳақида фикр юритилади. Тадқиқотда Маҳмуд Замахшарийнинг араб илмлари таснифига киритилган “Маърузалар илми” йўналишида яратилган “Рабийъу-л-аброр” асари, алломанинг уни яратишдан мақсади ёритилиб, асарнинг мазмун моҳияти қисқача таҳлил қилинган.

Ushbu maqola XX asr o‘zbek jadidchilik harakatida faol ishtirok etgan, hayoti va borlig‘ini xalqning ma’rifatli bo‘lishiga sarflagan samarqandlik ma’rifatparvar Mahmudxoʻja Behbudiy haqida. U qisqa hayoti va sermazmun ijodini xalq ma’rifati, millat kelajagi, Vatan taraqqiyotiga baxshida qilgan ajdodlarimiz timsoli. Maqolada uning vafotidan so‘ng olim ijodiga ko‘rsatilgan e’tibor, ayniqsa istiqlol yillaridagi e’zoz xususida so‘z yuritiladi.

Бугунги кунда йил ҳисоби милодий ва ҳижрий тақвим билан юритилади. Ҳижрий йили Пайғамбаримизнинг Мадинага ҳижратлари билан боғлиқ. Ҳижрий тақвим бўйича ойларнинг номи ўз тарихига эга. Мазкур мақолада ҳижрий тақвимдаги ой номлари нима асосда танлангани ҳақида фикр юритилади.

Мазкур мақолада диншунослик соҳаларидан biri бўлган дин феноменологияси соҳасига оид аскетизм (зуҳд) феноменининг исломнинг илк даврларидаги эволюцияси, шунингдек, ҳижрий I-II асрларда кузатилган зоҳидлик ҳаракатлари, илк зуҳд мактабларининг минтақавий ҳамда муштарак хусусиятlari таҳлил қилинган.

Фатво сўзи араб тилида “саволга жавоб бериш” маъносини англатади. Истилоҳда эса, сўраган кишига шаръий далил асосида ҳукм чиқаришга нисбатан ишлатилади. Биринчи фатво берувчи шахс Пайғамбар алайҳиссалом бўлганлар. У зотдан кейин саҳоба, тобеин, табаа тобеин ва кейинги давр мужтаҳид уламолар фатво бериш билан шуғулланиб, бугунги кунгача давом этиб келмоқда.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholishunoslik bo'limi ma'lumotlariga ko'ra, dunyo aholisining 49,7 foizini ayollar tashkil etadi. So‘ngi o‘n yilliklarda huquqiy, ijtimoiy va siyosiy doiralarda muhokama qilingan muhim masalalardan biri bu ayollar huquqlarini himoya qilishdir. Tenglik – ijtimoiy adolat va inson huquqlarini hurmat qilishga intiladigan har qanday demokratik jamiyatning eng muhim tamoyilidir. Shunga қарамай, tan olish kerakki, deyarli hamma yerda ayollar oilada, jamiyatda va ish joyida ma'lum darajada kamsitiladi. Bizning maqsadimiz ushbu muammoning sabablarini aniqlash va tegishli yechim topishdir

Мақолада, ҳозирги кунда Жануби-Шарқий Осиё минтақаси, жумладан Малайзия ҳудудида жаҳон динларидан ҳисобланган буддавийлик ва ислом асосий мавқега эга бўлган динлардан экани, ушбу динларнинг кириб келиши ҳам ҳиндуийлик дини каби бошқа ўлкаларда кечган жараёнлардан фарқли ўлароқ ўзига хос хусусиятларга эга бўлгани, минтақанинг исломлашуви бир неча ўн йиллар, ҳатто асрлар давомида кечган бўлсада, бу минтақада арабларнинг ҳарбий ҳаракатлари кузатилмагани ҳақида маълумотлар келтирилган.

Ўзбекистонда сўнги йилларда маънавий қадриятларимизни тиклаш жараёни билан баробар динга ва айниқса, ота-боболаримиз дини бўлиб келган исломга муносабат тубдан ўзгарди. Ислом динини ўрганиш минтақада хусусан, Ўзбекистонда қарор топган умуминсоний қадрият ва анъаналарни тадқиқ этиш, муштарак жиҳатларни кўрсатиб бериш мазкур ҳудуддаги этник гуруҳларнинг ўзаро бағрикенглик ва келишув асосида тинч-тотув яшашларига хизмат қилади.

Абу Ҳафс Насафийнинг «Китоб ал-қанд» асари VIII-XII асрлардаги Мовароуннаҳрдаги ҳадис илми тараққиёти бўйича манбалар орасида энг кўп маълумотни ўзида мужассам қилган асардир. Бу манба XX аср бошларига қадар йўқолган асарлар қаторида саналиб келар эди. Унинг кашф этилиши Марказий Осиёда ҳадис илми тараққиётига оид тарихни ёритишда катта янгилик бўлди.

Qur’oni karimdan keyin islom dinining ikinchi manbasi bo‘lgan hadislar III/IX asrda alohida ilm sifatida shakllandi. XIX-XX asrlarda hadis sohasiga oid izlanishlar yangi bosqichга ko‘tarildi. Chunki bu davrга kelib dunyoning siyosiy mafkuraviy ko‘rinishi o‘zgarganligi bois, hadislarni obro‘sizlantirishga qaratilgan adabiyotlar paydo bo‘ldi. Ushbu tanqidiy adabiyotlarga qarshi ulamolar tomonidan “al-Kutub as-sitta” to‘plami bo‘yicha asarlar va maqolalar chop etildi. Maqolada “al-Kutub as-sitta”ga oid XIX-XX asrlarda amalga oshirilgan Sharq dunyosidagi tadqiqotlar tahlil qilingan.

Ушбу мақолада ҳанафий мазҳаби етук фақиҳи Бурҳониддин Марғиноний ва у зотнинг “Ал-Хидоя” асарида муаллиф томонидан фиқҳий ҳукмларни қувватлаш мақсадида келтирилган ҳадислар ҳақида маълумот берилади. Шунингдек, “Ал-Хидоя” ҳадислари алоҳида ўрганилган тахриж асарлар, хоссатан “Насбур-р-роя” ва унинг муаллифи Жамолиддин Зайлоий (в.762/1360) томонидан Соҳиби Ҳидоя келтирган ҳадислар ҳақида билдирган фикрлари таҳлил қилинган.

Мақолада сиёсий институтларнинг турлари ва уларнинг функциялари, сиёсий бошыарувнинг самарадорлигини оширишдаги ўрни ва омиллари ёритилиб, сиёсий институтларнинг шаклланиш жараёни, ривожланиш ва такомиллашуви омиллари, сиёсий институтларнинг вазифалари ва фаолиятининг аспектлари таҳлил қилинган. Давлат ва жамият сиёсий тизимини ташкил этадиган асосий институтлардан бири давлат, яъни ҳокимият, армия ва дин ёритилиб сиёсий институтларнинг турлари даврийликка асосланиб икки тарихий ва замонавий турларга ажратилиши ўрганилган.

Мақолада давлатлар ва халқлар миллий тараққиёт йўлида дуч келадиган вайронкор ғоялар, уларнинг миллий ва умуминсоний қадриятларга салбий таъсири ўрганилган. Вайронкор ғояларнинг намоён бўлиш шакллари, минтақамиз учун реал хавф бўлган радикализм, терроризм ва экстремизм каби таҳдидларнинг ижтимоий оқибатлари таҳлил қилинган. Вайронкор ғоялар таъсирида инсониятнинг бугунги цивилизацияси дисфункционал бўлиб бораётгани, ғоявий зиддиятлар ва умумбашарий муаммоларнинг мафкуралашув жараёнлари ҳам ўрганилган. Шунингдек, Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида белгилаб берилган вайронкор ғояларга қарши кураш йўллари, бунда миллий юксалиш, маърифатли жамият ғояларининг аҳамияти таҳлил қилинган.

Бу мақолада умумтаълим мактаб таълим сифатини оширишда шахсга йўналтирилган таълим технологияларининг ўрни ва аҳамияти, шунингдек мактаб битирувчиларининг ҳаётий мақсад ва тамойилларни танлашдаги зарурати ёритилган.

Ushbu maqolada insonda uchraydigan deviant (og‘ishgan) xulq-atvor va uni tashxis qilish usullari haqida fikr yuritilgan. Shu bilan birga, og‘ishgan xulqni psixodiagnostika (tashxis) qilish usullarini turli xil psixologik olimlar tomonidan o‘rganilganligi, hamда ularning ilmiy qarashlari yoritilgan. Maqolada deviant xulqni diagnostika qilishning asosiy elementlari, tashxislashda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan metodikalar aks etgan. Shuningdek, mazkur ilmiy qarashlar orqali xulosalar keltirilgan.

ushbu maqolada psixologik metodlarga taniqli olimlarning ta’riflari, metodologiya haqida qisqacha tushuncha, psixologiya sohasidagi metodlarning turli xillari hamда metodlarning qisqacha tarixi aks etgan bo‘lib, unda metodlarning tasnifini kuzatishingiz mumkin. Quyida har bir metodning turlicha ta’riflanishi hamда tasniflanishi haqida gap boradi. Shuni ilova qilish mumkinki, turli yirik olimlarning metodlar klassifikatsiyasi haqidagi fikrlari ham mavjud.

Ушбу мақолада давлат фуқаролик хизматчиларини қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш ахборот тизимининг архитектураси ва бизнес-логикасини қуришда IDEF (Integrated Definition) моделлаштириш методологияси асосида ахборот тизимининг функционал моделлари ва маълумотлар тузилмаси ишлаб чиқиш масалалари кўрилган.

Ushbu maqolada yoshlarning internet, ijtimoiy tarmoqlar va turli ko‘ngilochar ilovalarga bog‘lanib qolish muammolari va ularni bartaraf etish usullari ko‘rib chiqilgan. Googleda farzandlar uchun akkaunt yaratish va google family link tizimini sozlash jarayonlari keltirib o‘tilgan. Google family link tizimi orqali farzandlarni nazorat qilish, tizimning imkoniyatlari va foydalanish bo‘yicha tavsiyalari keltirilgan.