Jild 5 № 1 (2022)

Мақолада ислом ҳуқуқи ал фиқҳ илмининг асосий хусусиятлари хусусан, Мовароуннаҳр фиқҳ мактаблари, уларнинг йирик намоёндалари ва илмий мероси ҳақида сўз юритилади. Манбалардан самарқандий, марғиноний, паздавий нисбали фақиҳлар аниқланган, уларнинг ҳаёти, асарлари ҳақидаги маълумотлар таҳлил қилинган. Фиқҳий мактабларнинг ўзига хос жиҳатлари очиб берилган ва улар бўйича хулосавий фикрлар келтирилган.

Мақолада давлат ва дин ўртасидаги инсонпарварлик ҳуқуқий муносабатларни ривожлантирадиган ислом ҳуқуқи билан боғлиқ тарихий тараққиёт ва миллий менталитетга хос бўлган давлат шаклининг хусусиятлари таҳлил этилди. Шунингдек, мақолада давлат органлари ва диний ташкилотлар ўртасидаги муносабатларни мувофиқлаштириш ҳамда виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ижроси механизми масалалари ҳам таҳлил қилинган.

Ушбу мақолада Ислом динида нафақа бериш тарихи, нафақа миқдори ва уни кимлар бериши ҳақида сўз боради. Мақолада биринчи ренессанс доирасида илмий фаолият олиб борган Уструшана илмий-маданий марказининг йирик намоёндаси, фақиҳ, Маждуддин Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшанийнинг “Жомиъ аҳком ас-сиғор” асаридан нафақага тааллуқли фатволар танлаб олиниб ўзбек тилига таржима қилинган.

Ушбу мақолада бугунги глобаллашув жараёнида пайдо бўлган оммавий маданият ва унинг салбий кўринишлари, ёшлар ўртасида тарқалаётган нотўғри дунёқарашлар, миллий ва диний қадриятларимизга зид бўлган кийиниш, муомала ва турмуш маданиятлари ҳамда уларни олдини олишда Носируддин Самарқандий илмий меросининг муомалот масалаларига бағишланган қисмидаги ечимлардан фойдаланиш мумкинлиги қиёсий тадқиқ этилган.

Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғоти-т-турк” асари муқаддима ва луғат қисмлардан иборат. Девоннинг луғат қисми кита:б, ба:б ва фасллардан ташкил топган мураккаб тузилишга эга. Луғатнинг ҳар бир кита:би исмлар ва феълларга ажратилган. Ҳар кита:бда сўзлар вазнига қараб алифбо тартибида жойлаштирилган. Луғатда уч ҳарфли, тўрт ҳарфли, беш ҳарфли, олти ҳарфли ва етти ҳарфли сўзларнинг абва:б (боблар)и берилган.

Hozirgi vaqtda ta’lim jarayonida arab tili muayyan o‘rinni egallaydi. Optimal sharoitlarda arab tilini o‘qitishning yagona o‘quv-metodik ta’minotini joriy etish o‘quv jarayoni samaradorligini oshirish va uni yanada yuqori metodik bosqichga o‘tkazishga xizmat qilishi kerak.

Миср ўрта аср тарихида туркий султонлардан тўлунийлар, ихшидийлар, мамлукларнинг ўзига хос жиҳатлари кўзга ташланади. Бу мақолада асли келиб чиқиши Мовароуннаҳрдан бўлган Миср лашкарбошилари ва улар туфайли Мисрнинг мўғуллар истилосидан омон қолгани баён этилади.

Мақолада IX асрда яшаган тарихчи Аҳмад ибн Яҳё ал-Балозурийнинг “Футуҳ ал-булдон” асарида Мовароуннаҳр ўлкасининг қадимий шаҳарларидан ҳисобланган Уструшона ва Шош ҳақидаги маълумотлар бўйича сўз юритилади. Китобда келган маълумотлар илк ўрта аср тарихчи ва географларининг асарлари асосида қиёсий таҳлил қилинган ва хулосалар берилган. Шунингдек, мазкур шаҳарлар тарихи бўйича амалга оширилган илмий тадқиқотлар ҳақида маълумот келтирилган.

Мақолада Баҳоуддин Нақшбанд томонидан асосланган нақшбандия тасавуффи таълимотини дунё бўйлаб тарқалишига сабабчи бўлган, Нақшбандия-кумушхонавия тармоғи пири муршиди, Аҳмад Зиёуддин ал-Кумушхонавийнинг (1813-1893) “Ромузул-аҳодис” асарида келтирилган қўшничилик одоблари ўрганилган. Аҳмад Зиёвуддин ал-Кумушхонавий “Ромузул-аҳодис” – “Ҳадислар денгизи” асарининг 238 бетида 15 та қўшничилик одобларини келтирган. Мақолада Кумушхонавий айтган қўшничилик одобларини айримларига пайғамбаримиз соллалоҳу алайҳи вассаламнинг ҳадисларидан мисоллар келтирилган.

Мақолада сув билан боғлиқ маданияти, ислом динида сув билан боғлиқ қарашлар ва тушунчалар ўрганилган. Муаллиф ўзбек халқининг сувга бўлган муносабатига оид қарашлари диний, тарихий ва этнографик дала тадқиқотлар асосида таҳлил қилинган. Шунингдек, тасаввуфда сувга бўлган қарашлар илмий асосда ёритиб берилган.

Мақолада “Араб баҳори” номи остида Яқин Шарқ мамлакатларида мухолиф кучлар томонидан бир қанча давлатларнинг иқтисодий қувватини издан чиқариб, унинг натижасида қонуний ҳукуматни ағдаришга қаратилган оммавий қўзғолонлар Миср Араб Республикаси мисолида очиб берилган. Унда “Мусулмон биродарлар” уюшмасининг сиёсий қаноти ҳисобланган “Адолат ва озодлик партияси” раҳбари Муҳаммад Мурсий орқали ҳокимият тепасига келиши ва ҳокимиятдаги узоқ чўзилмаган фаолияти таҳлил этилган.

Adolat axloqiy, diniy, siyosiy, huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy kategoriya sifatida turli soha izlanuvchilari tomonidan har tomonlama tadqiq etib kelinadi. Mazkur maqolada adolatning global dunyoda ham diniy, ham dunyoviy jihatdan e’tirof etilayotgan muhim qadriyatga aylanib borayotgani tahlil etiladi.

“Секуляризация” атамаси Европа тил оилаларига мансуб халқлар тилида “Вестфалия сулҳи” натижасида истеъмолда бўлиб келмоқда. Секуляризация одатда, маълум бир мамлакат ҳукумати ҳамда ундаги диний институтлар ўртасидаги муносабатни тасвирлаш учун ишлатилади. Секуляризация жараёнининг келиб чиқиш сабаблари ва жамият ҳаётига кўрсатган ўзига хос таъсири яҳудий, христиан ва мусулмон жамиятларини четлаб ўтмади. Бунинг натижасида, мазкур уч динга эътиқод қилувчилар орасида динларини янги шарт-шароитлар билан уйғунлаштириш; унинг дастлабки пайдо бўлган муддатдаги ҳолатини сақлаб қолиш тарафдорлари ҳамда дунёвий тамойиллар асосида ҳаёт кечиришни устун кўрувчилар тоифаси шаклланди.

Ушбу мақолада динлар тарихини ўрганишда ўз мактабини яратган Абул Фатҳ Шаҳристоний (XI-XII аср)нинг ҳаёти ва фаолияти ўрта аср араб манбалари асосида тадқиқ этилган. Олим қаламига мансуб асарлар, унинг устозлари ва шогирдлари тўғрисида ҳам маълумотлар берилган. Шунингдек, мақолада олимнинг илмий фаолияти ва асарларига XII аср олимларининг берган баҳо ҳамда холис фикрлари, турли манба, адабиётлар асосида ёритилган.

Ушбу мақолада ислом динининг бирламчи манбаси бўлмиш Қуръони каримнинг илк бора жамланиши тарихи ҳақида сўз боради. Ваҳийнинг ёзилиши ва китоб ҳолида жамланиши, бунда саҳоба ва қориларнинг кўрсатган ғайрат, ҳаракат ва фидоийликлари кўрсатиб берилган. Шунингдек, “Етти қироат” ҳақида ҳам тўхталиб ўтилган.

“Муватто” асари ҳанафий фиқҳининг ривожида муҳим ўрин тутган, балки у мазҳабда энг залворли “Зоҳирур ривоя” китобларига тенглаштирилган. Чунки у ҳанафий мазҳабини далиллар билан таъминловчи қимматли асарлардан биридир. Шу билан бирга у қиёсий фиқҳ соҳасида илк бора таълиф этилган асарлардан биридир. Асар соф илмий мунозара олиб боришнинг чиройли намунаси бўлиб, унда бугунги кунда ўта аҳамиятли бўлган тинчлик ва одоб-ахлоққа даъват этувчи кўплаб ҳадислар бор. “Муватто” асари диний-маърифий ва ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштиришда улкан аҳамиятга эга.

Мазкур мақолада ҳанафий олимларидан ҳисобланган Абул Ҳасанот Ҳайдарободий ва унинг «Зужожат ал-масобиҳ» асари ҳақида маълумот беради. Ушбу асарга асос бўлган китоблар ҳамда «Зужожат ал-масобиҳ», «Мишкот ал-масобиҳ» каби манбаларнинг услуби ҳамда фиқҳий жиҳатлари тадқиқ қилинган. Шунингдек, мақолада ёритилган асарларнинг ҳадис тўпламлари тури ҳақида ҳам зикр қилинган. Кейинги асрларда ёзилган ҳадис китоблари ўзларидан олдин таълиф этилган манбаларга асосланганини кўриш мумкин.

Ушбу мақолада ислом оламида жуда машҳур олтита муҳаддисдан бири Имом Насоийнинг “Сунан” асари асосида бугунги кунда жуда ҳам оғриқли ва ўрганилиши ўта долзарб бўлган масала “ноҳақ қон тўкишнинг ҳаром қилиниши” ҳақида сўз юритилади. Шунингдек, унда бу мавзуга доир оят ва ҳадислар атрофлича ёритилади.

Ҳадиси шарифлар ислом динининг Қуръони каримдан кейинги ўринда турувчи иккинчи манбаси ҳисобланади. Таъкидлаш лозимки, ҳадис илми минглаб муҳаддислар томонидан ўзига хос тарзда алоҳида илм сифатида шаклланди. “Ал-Кутуб ас-ситта” тўпламлари ҳам ишончли мажмуалар сифатида юзага келиши узоқ вақт давом этди. Ушбу мақолада “ал-Кутуб ас-ситта” тўпламларининг шаклланиш жараёнига сабаб бўлган омиллардан biri – илмий муҳит таҳлил қилинган.

Мақолада Янги Ўзбекистонни барпо этиш борасида амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар ва уни амалга оширишнинг муҳим жиҳатлари, замонавий тараққиётнинг умуминсоний тамойиллари, шунингдек, мавзунинг барча соҳалардаги долзарб вазифалар билан алоқадор жиҳатлари очиб берилган. Янги Ўзбекистонни замонавий тараққий эттиришда амалдаги Тараққиёт стратегиясининг ўрни ва аҳамияти таҳлил этилган.

Ushbu tadqiqotning maqsadi innovatsion texnologiyalarning kelajakdagi mutaxassislarning kreativliginishakllantirishga ta’sirini aniqlashdir. Pedagogik faoliyt jarayonida ijodkorlikni shakllantirishga xizmat qiluvchi asosiy innovatsion usullar belgilandi, talabalarning ijodiy qobiliyatini shakllantirish maqsadida keys metodidan foydalanish amaliyoti va keys texnologiyasini amalga ошириш xususiyatlari bayon qilindi.

Шарқнинг буюк мутафаккири, “Шайҳур-раис”, қомусий олим Абу Али ибн Синонинг илмий мероси ўзининг кўпқирралиги билан характерлидир. Унинг илоҳиёт соҳасига оид асарларини тадқиқ этишда ғарб ва мусулмон олимларининг ёндашуви ҳам турличадир. Дин фалсафани уйғунлаштиришга уринган алломанинг теология соҳасидаги асарлари манбашунос, исломшунос ва диншунослар учун катта эшикларни очиб беради. Айнан Ибн Синонинг ислом манбаларига асосланган теологияси унинг илмий меросининг энг кам ўрганилган қисмидир

Maqola o’qish davrida talabalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga bag’ishlangan. Zamonaviy jamiyatning innovatsion ta’lim texnologiyalarini o’zlashtirishga, ta’limning yeni shakllarini doimiy ravishda izlashga tayyor bo’lgan yeni o’qituvchiga bo’lgan ehtiyoji uning muvaffaqiyati, dolzarbligi, raqobatbardoshligini belgilaydigan o’qituvchi shaxsiyatining kasbiy ahamiyatli sifati sifatida ijodkorlikni rivojlantirish muhimligini dolzarblashtiradi. va kasbiy rivojlanish salohiyati.

Ushbu maqolada tasvir va obyektlarni tanib olishda VR/AR texnologiyalari asosida tanib olish haqida so‘z yuritiladi. Tanib olishda Unity dasturidan foydalanilgan. Shuningdek, turli xil obyektlar hamda tasvirlar ustida tajribaviy tadqiqotlar natijalari keltirilgan.

Ушбу мақолада диний-маърифий соҳа ташкилотларида хавфсизликни таъминлашда биометрик технологиялар асосида шахсни таниб олишнинг асосий йўналишлари ҳақида қисқача маълумотлар келтириб ўтилган. Улар бармоқ излари асосида шахсни таниб олиш, қўл шакли геометрияси асосида шахсни таниб олиш, кўзнинг рангдор пардаси асосида шахсни таниб олиш, юз тасвири асосида шахсни таниб олиш ва қулоқ чаноғи тасвири асосида шахсни таниб олишни амалга ошириш ҳамда ушбу технологияларнинг ҳозирги кундаги ривожланиш босқичлари, улар асосида таниб олиш учун керак бўладиган техник воситалар, яратилган тизимлар ва таниб олиш учун энг кенг тарқалган усул ва алгоритмлар келтириб ўтилган.

Бугунги кунда кундалик ҳаётимизнинг ҳар бир жабҳасида кибермакондаги дунёвий ва диний мазмундаги маълумотлардан фойдаланиш кундалик эҳтиёжга айланган. Мақолада кибермаконда бузғунчи ташкилотлар томонидан экстремистик кайфият шакллантиришнинг айрим жиҳатлари таҳлил қилинган. Бундай маълумотларни тайёрлаш, тарқатишга Ўзбекистон республикасидаги расмий муносабат ҳамда ОАВларининг ўрни ёритилган. Бундай ташкилотларнинг маълумот тарқатишдаги стратегияси 2000 йиллар бошлари 2010 йилдан кейинги ҳолат билан қиёслаб очиб берилган.

Замонавий ахборот технологиялари зиёрат туризми ривожлантиришга салмоқли ҳисса қўшмоқда. Зиёрат туризмида интернет-туристик хизматларни реклама қилиш, ҳозирги вақтда, саёҳат агентлигининг самарали веб-сайтини яратмасдан, унинг ишини автоматлаштириш жараёнини амалга оширмайди. Ушбу мақола зиёрат туризм соҳасини такомиллаштиришга қаратилган Интернет технологияларни таҳлил қилишга бағишланган.

Maqolada Movarounnahrda tafsirning hadis ilmidan alohida ilm sifatida ajralib chiqish jarayoni hamda ushbu zamindan yetishib chiqqan mashhur mufassirlar, ularning hayoti, ilmiy faoliyati va ular yozib qoldirgan tafsir asarlari haqida ma’lumotlar berilgan.

Ушбу мақолада муаллиф Мовароуннаҳрнинг илк ренессанс даврида яшаб ўтган машҳур бухоролик Оли Моза оиласига мансуб Ҳусомуддин Садри Шаҳиднинг ҳаёти, илмий мероси, ҳанафий мазҳаби ривожига қўшган ҳиссаси ҳамда фиқҳ соҳасида ёзган асарлари хусусида тўхталган. Хусусан, мақолада илгари сурилган ғоя шуки, жамиятда юзага келган турли диний, ижтимоий ва иқтисодий масалаларнинг ечимига бағишланган воқеълик фиқҳи китоблари, бу тўғрида Садр Шаҳиднинг фиқҳ илмида “Воқеот” (воқеалар) жанрига асос солгани ҳамда бу йўналишни ривожлантирган илк олим ҳисоблангани аниқланган.

Мақомда мавжуд илмий-назарий қарама-қаршиликлар очиб берилган ва infratuzilmaning tipologiyasiga aniqlik kiritilgan. Infratuzilmaning ko’p funksiyali elementlari aniqlangan bo’lib, ularning rivojlanishini baholash ва boshqarishda o’ziga xos xususiyatlarni talab qiladi. Ko’p funktsiyali infratuzilma elementlarini rivojlantirish qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi samaradorligini oshirishga ҳам, umuman qishloqni rivojlantirishga ҳам katta hissa qo’shishi mumkin.