Jild 7 № 1 (2024)

Ушбу мақолада ХХ асар охири ва XXI аср бошида форс насрида кузатилган замонавий тамойиллар, форс адабиётида аёллар ижоди ва аёл образига янгича ёндашув масалалари очиқланади. Шуниндек, унда ўз ижодий фаолиятларини ислом инқилобидан кейин бошлаган, ўз асарларида шижоат билан янгича услублар, янгича мазмун ва янги шакллар қўллайдиган адиба Важиҳе Али Акбарий Сомонийнинг “Ёмғир остида” ҳикояси таҳлил қилинган.

Maqolada klaster tushunchasiga olimlar tomonidan berilgan ta’riflar ko‘rilgan. Turizm sohasida klaster tizimining ahamiyati va imkoniyatlari yoritilgan. Shuningdek, turistik klasterni vujudga keltirish omillari hamda mintaqani rivojlantirishdagi klaster tamoyilining eng muhim jihatlaribayon qilingan. Rivojlangan mamlakatlarning klaster tizimlari tahlil qilingan.

maqolada XX asrning 70-yillaridan hozirgi davrga qadar jahon tovarlar bozorlari, xususan energiya bozoridagi talabning o‘zgarish tendensiyalari, unga ta’sir etuvchi omillar va kelgusida kutilayotgan o‘zgarishlar tahlil qilinib, ularning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini kamaytirish borasida jahon tajribasiga asoslangan holda tavsiya va takliflar ishlab chiqildi. Mazkur takliflarni qo‘llash kelgusida mamlakat energiya xavfsizligini mustahkamlash va risklarni boshqarishda yordam beradi.

Ushbu maqolada xozirgi kunda ta’lim jaroyonida interaktiv kontentlarni ishlab chiqishda infografik dasturlardan foydalanish usullari ko‘rib chiqilgan. Shu qatori oliy ta’lim muassalarida o‘qitish sifatini yanada oshirish maqsadida zamonaviy interfaol infografika yaratuvchi dasturlardan foydalanish usullarini qo‘llanilishi haqida qisqacha ma’lumotlar berib o‘tilgan. Dars mashg‘ulotlari davomida talabalarning fanga bo‘lgan qiziqishi va mavzuni o‘zlashtirishida qo‘llaniladigan eng samarali dasturlardan biri bo‘lgan Edraw max dasturining imkoniyatlari keltirib o‘tilgan.

Ushbu maqolada axborot xavfsizligini ta’minlash sohasida sun’iy intellektdan foydalanishning mumkin bo‘lgan usullarining qisqacha tahlili keltirilgan. Ma’lumotlarga ruxsatsiz kirishni oldini olish, shuningdek, axborot xavfsizligini buzish oqibatlarini kamaytirish uchun qanday texnologiyalardan foydalanishligi hamda axborotlarni himoya qilishda inson tajribasini va tushunchasini saqlash juda muhim, chunki inson faktori, tezlik va tajribaga asoslangan vazifalarni bajarishda katta ahamiyatga egaligi to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan.

Maqolada O‘zbekistonda shia jamoalari an’analarini o‘rganishning ilmiy asoslari haqidagi ma’lumotlar yoritib berilgan. Xususan, xorijiy va mahalliy olimlarning O‘zbekistondagi shia jamoalari an’analari, ularning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari natijalari tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston hududiga shia jamoalarining kirib kelish tarixi, ularning nomlari, diniy an’ana va marosimlari, mintaqaviy xususiyatlari tadqiq qilingan.

Ushbu maqolada zamonaviy Arab adabiyoti muammolari ko'rib chiqiladi, ular hali ham mahalliy va Evropa arabistikasida yaxshi o'rganilmagan soha bo'lib qolmoqda. So'nggi yillarda ushbu mavzu tadqiqotchilarning e'tiborini jalb qilganiga qaramay, Arab yozuvchilari va shoirlarining asarlarini tahlil qilishga bag'ishlangan cheklangan miqdordagi asarlar mavjud.

Маълумки, коррупция феномени кўп асрлик тарихга эга. Сўнгги аср давомида бу ҳодиса ҳуқуқшунослик, сиёсатшунослик, маданиятлараро коммуникациянинг турли соҳаларида илмий-тадқиқот мавзусига айланди. Бироқ, порахўрликнинг юзага келиш ва тарқалишига сабаб бўладиган тушунча ва муносабатларнинг пайдо бўлишидаги шарт-шароитлар ва бунинг асосида жамиятда шаклланадиган коррупцияга оид ҳаракатлар илмий жиҳатдан кам ўрганилган. Ушбу мақолада исломда “пора” ва “порахўрлик” концептларидаги назарий қарашлар таҳлилга тортилган.

Араб тилида тилнинг диалектал ҳодисалари бадиий адабиётларда, айниқса, Қуръони каримда кўп учрайди, чунки матнларнинг ўқилиши бир-биридан фарқ қилади ва улар ҳаттоки еттитадан ўнтагача ўзгариши мумкин. Лаҳжага мослаб турли қироатда тиловат қилиш натижасида, яъни ҳозирги-келаси замон феъллари қўшимчаларининг талаффузи ҳисобига хилма-хиллик келиб чиққан. Ушбу мақолада биз бундай ҳодисалар ҳақида олимларнинг фикрларини кузатишга ҳаракат қиламиз ҳамда унинг фонетик ва морфологик сабаблари борми ёки бу шунчаки тиднинг диалектал ҳодисаси эканини кўриб чиқамиз.

Mazkur maqolada arab tilining balog‘at fani, uning tarkibidagi ilmul bayon, ilmul maoniy va ilmul badi’ haqida, ushbu san’atlarning yuzaga kelish tarixi, hamda, ushbu ilmlarni ajdodlardan qolgan og‘zaki va yozma ma’naviy merosni o‘rganishdagi ahamiyati bayon qilindi. Shuningdek, arab tili balog‘atiga ulkan hissa qo‘shgan olim Sa’duddin Taftazoniy haqida so‘z yurililadi.

Мақолада Баҳоуддин Нақшбанд маънавий меросининг янги қирраси – 137 та рубоийси борлиги “Рубоиёти Хожа Нақшбанд” манбаси асосида ёритилган. Бу асарда Баҳоуддин Нақшбанднинг рубоийлари  форс тилида жамланган ва Муҳаммад Содиқ Қусурий томонидан урду тилида шарҳланганлиги аниқланган. Асарнинг муқаддима  қисми ва рубоийлар таҳлили асосида Баҳоуддин Нақшбанд таълимотининг бош ғояси тавҳид, Аллоҳ ризолиги эканлиги фалсафий таҳлил этилган. 

Maqolada sunnat atmasining lug‘aviy va istilohiy ma’nolari hamda islom huquqida qo‘llanilishi mazhablar misolida ochib berilgan. Bugungi kunda usulul fiqh ilmida qo‘llaniladigan sunnat atamasi rasman imom Shofe’iyning “Risola” asari yozilganidan so‘ng iste’molga kiritilgan. Bu davrga qadar sunnat so‘zi o‘zining lug‘aviy va fiqhiy ma’nolarida Payg‘ambar (alayhis-salom) hadislarida va sahobiylar tomonidan qo‘llanilgani maqolada yoritib berilgan. Sunnat atamasini islom huquqida qo‘llanishi borasidagi qarshlarni atroflicha tahlil qilish bu istilohni fiqhning barcha sohalarida to‘g‘ri qo‘llash uchun zarur hisoblanadi.

Ушбу мақолада Бугунги кунда ислом оламида аҳли сунна вал-жамоа калом мактабининг иккита йирик йўналишидан бири сифатида эътироф этилган мотуридийлик таълимотининг ривожида ўзига хос ўрин тутган аллома – Абул-Юср Паздавийнинг илмий меросини ўрганиш. Паздавийлар оиласи вакилларининг ҳанафийлик ҳуқуқий мазҳаби ва мотуридийлик ақидавий таълимоти ривожида хизматлари катта бўлиб, уларнинг фаолияти ва илмий меросини таҳлил қилиш орқали мазкур таълимотларнинг ривожланиш тарихи ҳамда бу жараёнга Паздавий олимларнинг таъсири борасида янги илмий хулосаларни олиш мумкин.

Мақолада Ҳазрат Али шахсини шиалар ўртасида илоҳийлаштирилиши туфайли турли ривоятларнинг келиб чиқишига ва ҳозирги Ўзбекистон, Тожикистон, Озарбайжон, Туркманистон ва Афғонистон ҳудудларида ҳам халифа Али номи билан боғлиқ муқаддас жойлар вужудга келгани ёритилган бўлиб, шиалар Макка ва Мадина шаҳарларига ҳаж зиёрати вақтида амал қилинадиган тартиб-қоидалар, удум ва маросимларни бажариши каби шундай тартиб-қоидалар асосида ўзларининг муқаддас шаҳарларини ҳам зиёрат этишлари аниқланган.

Ушбу илмий мақолада Мисрда ўрта асрларда ҳукмронлик қилган айюбийлар сулоласи даврида юз берган ижтимоий муносабатлар ўрганиб чиқилади. Бу давр Мисрнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаётида ҳам, мафкурасида ҳам чуқур ўзгаришлар бўлганлиги, салибчиларга қарши курашдаги ажойиб ютуқлари билан тавсифланади.

Мазкур мақолада мотуридийлик таълимоти асосида ақидага оид қабр азоби, мункар-накир саволи каби масалаларда ҳадислардан, хусусан, оҳод ҳадислардан фойдаланиш шартлари, уларни қўллаш усуллари, бу борада салаф уламоларнинг қўйган талаблари, оҳод ҳадис билан собит бўлган масалага ишонмаганларнинг даражалари ҳамда ақидага оид масалада оҳод ҳадислардан фойдаланиб бўлмаслигини иддао қилувчи тоифаларнинг фикрлари ва уларга раддиялар таҳлили амалга оширилган.

Абу Бакр Жассос (ваф. 370/981 й.) илмий тафаккури хулосалари, илмий қарашлари ва тажрибалари унинг “Аҳком ал-Қуръон” тафсирида ўз аксини топган. Асарда ҳукмий оятларни шарҳлашга алоҳида эътибор қаратилиши, оятларни жамлаш ва мувофиқлаштиришга ҳаракат, шаръий истилоҳлар таърифларининг баён қилиниши, тарихий даврийликда юксак ахлоқий масалаларга эътибор берилиши, Қуръонни Қуръон билан тафсир қилиниши унинг юқори илмий мавқеини белгилаган.

Mazkur maqolada shia yo‘nalishi vakillarining tasavvufga munosabati, shialikda irfon tushunchasining ahamiyati ochib berilgan. Shia tariqatlarining ilk paydo bo‘lish davri, sabablari, vakillari ko‘rsatilgan. Kubravilylik tariqatining nurbaxshiya va zahabiya yo‘nalishining shialik bilan aloqador jihatlari bayon qilingan. Shuningdek, shialik tariqatiga xos nazariy va amaliy xususiyatlar maqoladan o‘rin olgan. Bugungi kunda dunyo bo‘ylab faoliyat olib borayotgan shia tariqatlarining o‘ziga xos jihatlari yoritilgan.

Мазкур мақола машҳур тасаввуф тариқати пешвоси, валий Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор ҳазратларининг раҳм-шафқат ва бағрикенглик борасидаги қарашларининг таҳлилига қаратилган. Унда мазкур масалаларга оид алломанинг рисолалари ва мактубларида келишувчанлик, дипломатик муносабатлар устуворлигини ёқлаш каби хислатларни учратиш мумкин. Ҳозирги даврда миллатлараро ва динлараро муносабатларни илиқлаштириш, ўзаро компромис нуқтасини топиш энг муҳим масалалардандир. Зеро тинчлик, сулҳпарварлик, ўзаро дипломатия ютуғи дунё тинчлиги ва ривожланиши фундаменти бўлиб хизмат қилади.

: Tasavvuf ta’limoti qadimdan O‘rta Osiyo va Volga-Ural bo‘yi musulmonlarining diniy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Movarounnahr ulamolari va shimoldagi diniy ulamolar o‘rtasidagi ilmiy munosabat Bolgar davridayoq boshlangan bo‘lib, Qozon xonligi va u qulaganidan keyin mintaqalar o‘rtasidagi aloqalarda davom etgan. Qolaversa, Volgabo‘yi musulmonlari nafaqat shogird sifatida faoliyat yuritgan, balki O‘rta Osiyo diniy ilmlarining boyishiga ham xizmat qilgan. Ikki mintaqa musulmonlari oʻrtasidagi munosabatlarda tasavvuf alohida oʻrin tutgan. U o‘zining ma’naviy amaliyotlari, tenglik, birodarlik g‘oyalarini targ‘ib etishi bilan diniy ulamolarning fikriy yutuqlarini mustahkamladi. Ushbu maqolada Oʻrta Osiyo va Volgaboʻyi soʻfiylarining maʼnaviy munosabatlari tahlil qilinadi, shuningdek, Volga-Ural boʻyida keng tarqalgan naqshbandiya tariqati mujaddidiya tarmogʻining vujudga kelish jarayoni koʻrib chiqiladi.