مجلد 2 عدد 1 (2019): Maxsus

Азиз муштарий, «Ислом тафаккури» журналининг 2019 йилдаги илк сони ҳам қўлингизга етиб борди. 2018 йилда битта сони нашр этилган журналимизда Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Усмонхон Алимов, Шайх Абдулазиз Мансур, Шайх Алоуддин Мансур, Ўзбекистон халқ ёзувчиси Тоҳир Малик, исломшунос олимлар Аҳаджон Ҳасанов, Зоҳидулла Мунавваров, Жамолиддин Каримов, Муслим Атоев ва бошқаларнинг юқоридаги бефарқ қолдирмаган мақолалари ўрин олган.

Имом Бухорий раҳматуллоҳи алайҳ авлодларга «Ал-жомеъ ас-саҳиҳ», «Ал-адаб ал-муфрад», «Ат-тарих ас-сағир», «Ат-тарих ал-авсат», «Ат-тарих ал-кабир», «Китоб ал-илал», «Биррул волидайн», «Асомо ас-саҳоба», «Китоб ал-куна» каби 20 дан зиёд бой ва қимматли илмий мерос қолдирган буюк муҳаддисдир.

 Марказий Осиёда тафсир, фиқҳ, калом ва ақида илми қатори тажвид ва қироат илми ҳам юксак ривожланган. Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланаётган 141 та арабча, 182 та форсча ва туркийча тажвидга оид қўлёзмалар бунинг исботидир. Улар орасида Имом аш-Шотибийнинг "Ҳирз ал-амоний", Шамсиддин ал-Жазарийнинг "ал-Муқаддима ал-жазария" ва Мирзо Зоҳиднинг "Қавоид ал-Қуръон" каби асарлари алоҳида аҳамиятга эга. Мазкур манбалар ҳали илмий тадқиқотларга тўлиқ жалб қилинмаган, уларни ўрганиш эса минтақамиз олимларининг исломий илмларга қўшган улкан ҳиссасини янада чуқурроқ англашга хизмат қилади.

Ҳаким Термизий ислом тасаввуфини дунёвий илмлар (антропология, космология) асосида тизимлаштирган биринчи мутафаккирдир. Америкада унинг илмий меросини Николас Ловсон Ҳир ўрганиб, 1955 йилда диссертация ҳимоя қилган. Профессор Н.Л.Ҳир олимни АҚШ илм аҳлига таништиришда, унинг "Баян ал-фарқ" ва "Китаб ал-Илал" асарларини таржима ва тадқиқ этишда катта ҳисса қўшган. Мақолада америкалик олим билан ўтказилган илмий суҳбат орқали Ҳаким Термизийнинг ислом тасаввуфидаги ўрни, илмий меросининг кўлами ва унинг асарларини кейинги давр олимлари (Ғаззолий, Ибн Арабий) ижодидаги таъсири муҳокама қилинади.

Фарзанд тарбияси ота-онанинг бурчи бўлиб, ота оиланинг устуни сифатида тарбия жараёнида муҳим ўрин тутади. Боланинг руҳий-маънавий камолотида онанинг меҳри билан бирга, отанинг ўрнак бўлиши ва масъулияти ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ўғил бола тарбиясида ота тимсоли орқали мардлик, жасурлик, оилани бошқариш ва ижтимоий меъёрларга риоя қилиш хислатлари шаклланади. Отанинг бепарволиги боланинг келажакда ўз йўлини топишига салбий таъсир кўрсатади. Шунинг учун ота ва ўғил орасидаги муносабатларда дўстона ҳамда ишончга асосланган мулоқотни йўлга қўйиш ва отани ибрат қилиб кўрсатиш муҳим тарбиявий омилдир.

Алоуддин Абу Бакр Косоний ислом фиқҳи, хусусан ҳанафий мазҳаби ривожига катта ҳисса қўшган олимдир. Унинг шоҳ асари "Бадоиъ ас-саноиъ" фиқҳий масалаларни тизимли тартиблаш ва таҳлил қилиш бўйича мумтоз манба ҳисобланади. Асар илмийлиги ва услуби билан "ал-Ҳидоя" каби кейинги давр асарларига ҳам таъсир кўрсатган. Косоний маълумотларни ўрганиш йўлларини осонлаштиришни мақсад қилган. Кўпчилик олимлар уни устози Самарқандийнинг "Туҳфатул-фуқаҳо" асарига шарҳ деб ҳисобласа-да, асар ўз тузилиши ва мазмуни билан мустақил тасниф сифатида қадрланади.

 Дин феномени инсоният ҳаётида, айниқса шахснинг маънавий оламида муҳим ўрин тутади. Инсонлар ўзларидаги руҳий кечинмалар, салбий ҳолатлардан ибодатларни бажариш орқали таскин топадилар ва психологик жиҳатдан "катарсис" (покланиш) ҳолатига эришадилар. Диний ибодатлар ва уларни жамоа бўлиб бажариш тинчлик, ижобий ҳиссиётлар уйғотади. Шунингдек, медитация (фикрга чўмиш) жараёни ибодат қилувчида ҳиссий-эмоционал барқарорликни шакллантириб, стресс ҳолатларини енгиллаштиради. Бу эса диний амаллар нафақат эътиқод юзасидан, балки психотерапевтик нуқтаи назардан ҳам неврозларнинг олдини олишга хизмат қилишини кўрсатади.

Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда исломшунослик соҳаси шаклланиб, ривожланди. Сўнгги йилларда алломалар меросини ўрганиш, қўлёзмаларни қайтариш, ислом цивилизацияси марказларини ташкил этиш бўйича улкан ишлар амалга оширилди. Ўзбекистон халқаро ислом академиясининг очилиши соҳада туб бурилиш ясади. Исломшунослик фанлари доирасида тарих, манбашунослик, фиқҳ, Қуръон ва ҳадисшунослик йўналишларида фундаментал тадқиқотлар олиб борилмоқда. Келажакда бу соҳада хорижий тиллардаги янги авлод дарсликларини яратиш ва алломаларнинг араб, форс, ўзбек тилларидаги меросини халқаро меъёрлар асосида тадқиқ этиш асосий истиқбол марралари ҳисобланади.

Ўзбекистон халқаро ислом академиясининг ташкил этилиши диний-маърифий соҳани такомиллаштиришда муҳим қадам бўлди. Академиянинг асосий вазифаси дунёвий ва диний илмларни пухта эгаллаган, давр муаммоларига илмий ечим изловчи диншунос ва исломшуносларни тайёрлашдан иборат. Академия талабалари нафақат илмий, балки ижтимоий-сиёсий соҳаларда ҳам фаол қатнашмоқда. Таълим муассасасида маънавий-маърифий ишларни кучайтириш, диний экстремизмга қарши курашиш, ёшларни миллий ва диний қадриятлар руҳида тарбиялаш мақсадида кенг кўламли тарғибот ишлари олиб борилмоқда.

 Ибн Сино илмлар таснифида ахлоқни амалий фалсафанинг таркибий қисми деб ҳисоблайди. Унинг "Рисала фи-л-ахлоқ", "Тадбир ал-манозил" каби асарларида сабр, саховат, бағрикенглик, ростгўйлик каби фазилатлар илмий шарҳланади. Ибн Сино таълимотида ахлоқий фазилатлар фақат ақлнинг бошқаруви билангина рўёбга чиқади. У инсоннинг хоҳиш ва ғазаб қувватларини ақл ёрдамида меъёрга солиш лозимлигини таъкидлайди. Бу борада у жоҳилликни энг катта нуқсон деб билиб, ёш авлодни маънавий-руҳий тарбиялашда ахлоққа оид қарашлари ҳозирда ҳам ўз долзарблигини сақлаб қолган.

Бухоролик ҳанафий олим Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ас-Субазмуний ўзининг муҳаддис ва фақиҳлик фаолияти билан танилган. Унинг иккита асари — "Муснад Аби Ҳанифа" ва "Кашф ал-осор" бизгача етиб келган. "Муснад" асарида Имом Абу Ҳанифанинг устозларидан ривоят қилинган ҳадислар жамланган. Ушбу асар кейинчалик Ҳаскафий, Синдий ва Қунавий каби олимлар томонидан шарҳланган ва мухтасар қилинган. Ҳанафий олимларининг бу турдаги асарлар яратишидан мақсад, Имом Абу Ҳанифанинг муҳаддислик фаолиятини кўрсатиш ва уни турли асоссиз гаплардан ҳимоя қилиш бўлган.

Абу Бакр Жассос илмий етуклиги билан бир қаторда зоҳид ва тақводорлиги билан ҳам танилган олимдир. Унинг зоҳидлиги дунё лаззатларидан буткул воз кечиш эмас, балки ҳалол ризқлардан баҳраманд бўлиб, дунё ҳирсидан юз ўгиришдир. Жассоснинг "Аҳкам ал-Қуръан" асарида одоб-ахлоқ масаласига, одамлар орасини ислоҳ қилиш, ҳасаддан тийилиш, ота-онага эҳтиром ва эр-хотин орасидаги муносабатларга катта эътибор қаратилган. У гўзал хулқни мўминликнинг муҳим белгиси деб ҳисоблайди ҳамда интернет ёки бошқа воситалар орқали хабарларнинг ҳақиқийлигини текшириш лозимлигини таъкидлайди.

XIV аср охири ва XV асрда Марказий Осиё (Амир Темур ва Шоҳрух давлати) ва Миср (мамлуклар султонлиги) ўртасидаги муносабатлар мураккаб дипломатик алоқалар билан кечган. Амир Темур ўз ташқи сиёсатида Мисрни бетараф қолдиришга интилган бўлса, Шоҳрух даврида муносабатлар асосан Каъба кисвасини тайёрлаш шарафи учун кураш билан боғлиқ кескин тус олган. Давлат раҳбарларининг ёзишмалари ўша даврдаги мусулмон оламидаги кучлар нисбатини, Амир Темурнинг дипломатик "усул"ларини ва икки томон ўртасидаги рақобатни яққол намоён этади.

711 йилда мусулмонлар томонидан Андалузия фатҳ этилгач, мамлакатда ислом маданияти ривожланди. Тилшунослик илми эса Қуръон ва ҳадисларни ўрганиш эҳтиёжи туфайли ривожланди. Дастлаб, араб тили илмлари Машриқдан олиб келинди. Жудий ибн Усмон Андалузияга наҳвни олиб кирган биринчи тилшунос ҳисобланади. Кейинги табақа олимлари Машриққа сафар қилиб, Сибавайҳининг "ал-Китоб" асарини ва бошқа илмий китобларни олиб қайтганлар. Умавийлар даврида илм аҳлига катта эътибор берилиши Андалузия мактабининг шаклланишига ва илм-фаннинг гуллаб-яшнашига замин яратди.

 Тафсир илми шаклланиши бир неча босқичлардан ўтган. Илк даврда Муҳаммад (с.а.в.) томонидан берилган изоҳлар асос бўлган бўлса, кейинчалик саҳобийлар (Ибн Аббос, Ибн Масъуд, Убай ибн Каъб) ижтиҳодларига асосланган мактаблар шаклланди. Тобиийлар эса ривоятларни бойитиб бордилар. Х асрдан тафсир ҳадисдан алоҳида мустақил илм сифатида шаклланди. Тафсир тарихида маъсур, раъй, фиқҳий ва тасаввуфий каби йўналишлар пайдо бўлди. Шаклланиш жараёнида сиёсий ҳокимият сиёсати ва фалсафий асарларнинг таржимаси ҳам тафсир илмига таъсир кўрсатди.

Интернет XXI асрда глобал ахборот манбаига айланди. Унинг ижобий жиҳатлари билан бирга салбий оқибатлари, хусусан интернетга қарамлик ва ёшлар онгини заҳарловчи ахборот хуружлари кучайди. Ёшларнинг билим ва малакаси етишмаслиги уларни бузғунчи оқимлар таъсирига тушиб қолишига сабаб бўлмоқда. Интернетда анонимлик, текширилмаган хабарларнинг тарқалиши муаммоларни келтириб чиқаради. Президентимиз таъкидлаганидек, ёшларнинг онгу тафаккурини маърифат асосида тарбиялаш энг муҳим вазифадир. Бунинг учун ёшларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва интернет тармоғида соғлом муҳит яратиш зарур.

Мақола эронлик шоир ва рассом Суҳроб Сипеҳрий ижодидаги фалсафий қарашлар, хусусан, инсон ва Худо ўртасидаги боғлиқлик ҳамда «тавҳид» ғоясининг бадиий талқинига бағишланган. Муаллиф шоирнинг «мен»и ўзлигини англаш йўлида қандай изланишлар олиб боргани ва «дуализм» (санавият)дан воз кечиб, ваҳдонийлик сари интилишини таҳлил қилади. Сипеҳрийнинг асарларида тасвирланган «идеал шаҳар» тасаввури унинг ижтимоий-сиёсий қарашлари ва илоҳиётга бўлган чуқур эҳтиромининг ҳосиласи сифатида очиб берилади. Мақолада шоирнинг Қуръони карим оятлари ҳамда шарқона ирфоний қарашлардан илҳом олиб, ўзига хос фалсафий тизим яратгани тадқиқ этилган.

Мазкур мақола мумтоз адабиётимиздаги «татаббу» (ўхшатма) анъанасининг ёрқин намуналаридан бири бўлган Алишер Навоийнинг «Туҳфат ул-афкор» ва Абдураҳмон Жомийнинг «Лужжат ул-асрор» қасидаларига бағишланган. Муаллиф татаббу шунчаки тақлид эмас, балки ижодий мусобақа, бадиий маҳорат ва ғоявий янгилик эканлигини илмий жиҳатдан асослайди. Мақолада ушбу икки асарнинг ёзилиш тарихи, уларнинг ижтимоий-сиёсий ҳаёт билан боғлиқлиги ҳамда Навоий ва Жомий ўртасидаги адабий алоқаларнинг бадиий қиммати қиёсий таҳлил қилинган.

Коррупция — давлат ва жамият ривожини сусайтирувчи, бошқарув тизимига путур етказувчи иллат эканлиги таҳлил қилинади. Мақолада коррупциянинг фуқароларда давлат органларига бўлган ишончни сўндириши, ижтимоий адолатни издан чиқариши кўрсатиб ўтилган. Муаллиф ушбу иллатга қарши курашда нафақат ҳуқуқий базани мустаҳкамлаш, балки жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муҳитни шакллантириш ҳамда исломдаги ҳалоллик, адолат ва омонатдорлик каби маънавий қадриятларни ҳимоя қилишнинг аҳамиятини алоҳида қайд этади.

Мақола IX-X асрларда Мовароуннаҳрнинг ижтимоий-сиёсий ва илмий муҳити, хусусан, Имом Мотуридий даврига бағишланган. Унда мотуридия ақидавий таълимотининг шаклланиши, мутафаккирнинг ақл ва нақлни уйғунлаштириш орқали ислом ақидасини ҳимоя қилишдаги илмий жасорати таҳлил этилади. Мақолада Мотуридий меросининг бутун мусулмон оламида «мўътадил ислом» йўналишини белгилаб бергани ва унинг асарларидаги ақидавий асосларнинг бугунги кундаги аҳамияти очиб берилган.

Ўзбек мумтоз шеъриятида ғазал шаклидаги марсияларнинг ўзига хос ўрни, уларнинг фалсафий ва эстетик хусусиятлари мақолада кенг ёритилган. Муаллиф марсия жанрининг фақат мотам ифодаси бўлмай, балки инсон умрининг ўткинчилиги, дунёнинг бевафолиги ва абадийликка иштиёқни ифодаловчи лирик шеърият эканлигини таъкидлайди. Навоий, Бобур ва бошқа шоирлар ижодидан олинган мисоллар орқали жанрнинг бадиий воситалари, мотам тимсоллари ва уларнинг психологик таъсир кучи таҳлил этилади.

Ислом маданияти тарихида китобнинг илм-маърифат ташувчи муқаддас восита эканлиги таҳлил қилинган. Мақолада китобат санъати, хаттотлик мактабларининг шаклланиши ҳамда илк қўлёзмаларни кўчириш, уларни безаш (иллюстрация) ва сақлаш анъаналари ҳақида сўз боради. Муаллиф ислом оламидаги йирик кутубхоналарнинг фаолияти, китобга бўлган чексиз эҳтиром ва уни муқаддас сабоқларнинг давомчиси сифатида қадрлаш тарихини илмий далиллар асосида ёритиб беради.

Масжидларнинг ислом меъморчилигидаги ўрни ва улардаги диний рамзларнинг (меҳроб, минбар, нақшлар, хаттотлик ёзувлари) фалсафий-маънавий мазмуни талқин этилади. Мақолада бу рамзларнинг нафақат эстетик гўзаллик, балки инсонни илоҳий оламга, ибодатга ва тафаккурга чорловчи маънавий восита эканлиги таъкидланади. Муаллиф масжид интерьеридаги ҳар бир деталнинг ислом фалсафасидаги ўрни ва уларнинг жамият маънавиятига бўлган тарбиявий таъсирини очиб беради.

«Роҳату-л-қулуб» (Қалблар роҳати) китобининг маънавий-ахлоқий мазмуни ва унинг мусулмонлар ҳаётидаги аҳамиятига бағишланган таҳлилий мақола. Асарда инсон қалбидаги ғаму ташвишларни бартараф этиш, дунёвий қийинчиликларга сабр қилиш ва илоҳий мақсадлар сари интилиш ҳақида сўз боради. Муаллиф китобда келтирилган ҳаётий ҳикматлар ва маънавий ўгитларнинг бугунги кундаги долзарблигини ҳамда уларнинг ўқувчи руҳиятини поклаш ва тинчлантиришдаги ўрнини батафсил очиб беради.