Jild 7 № Special Issue 1 (2024)

Maqolada XVI-XVII asrlarda O‘rta Osiyodagi turli diniy yo‘nalishlar o‘z aksini topgan. Ayniqsa, o‘sha davrdagi tasavvuf, uning xoqonlar va oddiy xalq o‘rtasidagi tutgan o‘rni ochib berilgan. Shuningdek, ushbu asr allomalarining ismlari va o‘sha davridagi jamotchilik fikrining shakllanishiga ulkan ta’sir o‘tkazgan diniy, ilmiy asarlari keltirilgan. 

Ushbu maqolada islom moliyasida aktivlarga asoslangan moliyalashtirish hamda savdo shartnomalaridan biri bo‘lgan  murobaha instrumentini qo‘llash va o‘zgartirish bilan tanishtiriladi. Murobahani moliyalashtirishning muhim xususiyatlari va tegishli buxgalteriya siyosati, tartibi mos ravishda tavsiflanadi va tushuntiriladi. Jumladan, islom moliyalashtirish instrumenti sifatida savdo kreditidan foydalanilsa, savdo-sotiq yoki ijara shartnomalarida asos sifatida aktivning mavjudligi eng muhim jihatlardan biri ekanligi yoritiladi. Xulosada ushbu shartnoma turida baza sifatida aktivning mavjudligi qarz yoki avansni savdo krediti shakliga almashtirish imkonini berishi, ishonchli boshqaruv asosidagi savdo va shaffoflik masalasi mijoz uchun qiymat va foyda o‘rtasida ustamani belgilash masalasida birlamchi o‘rin egallashi ta’kidlangan.

COVID-19 pandemiyasi sharoitida turizm industriyasini rivojlantirish xususiyatlari koʻrib chiqildi, turizm sanoatining milliy iqtisodiyotga taʼsiri ochib berildi, barqaror turizmni shakllantirish jarayonlariga global xavflarning taʼsiri koʻrsatildi. hamda global xavf-xatarlar sharoitida barqaror turizmni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari asoslab berilgan.

Шахс маънавий оламини шакллантиришнинг энг муҳим омили кишиларда маънавий-маданий эҳтиёжларни шакллантириш масаласидир. Шунинг учун ҳам жамият тараққиётини одамларда тобора ўсиб борувчи маданий-маънавий эҳтиёжларсиз тасаввур этиб бўлмайди. Мақолада мазкур эҳтиёжларнинг шаклланиши, қондирилиши, шунингдек, бу борада эришилган натижани баҳолаш тизими каби масалалар таҳлил этилган.

Maqola O'zbekiston universitetlarida o'zbek tilida o'qitiladigan guruhlarda rus tilini o'qitish tayanch texnologiyalarini, xususan grafik modellarni,  yangi avlod mutaxassislarining kasbiy va shaxsiy rivojlanishidagi roliga bag'ishlangan. Maqolada tayanch  texnologiyalarning: sxemalar, jadvallar, grafik modellarning asosiy xususiyatlari batafsil muhokama qilinadi.

Talabalarga qisqa vaqt ichida aniq nazariy bilimlar berish, muayyan faoliyat turlari bo‘yicha ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, ular tomonidan egallangan bilim, ko‘nikma va malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuqori pedagogik mahoratni, ta’lim jarayoniga yangicha yondashuvni talab qiladi. Maqolada O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida rus tili darslarida zamonaviy ta’lim texnologiyalardan foydalanish tajribasi bayon etilgan.

Ушбу мақола психологик иммунитет концепциясининг таҳлилига бағишланган бўлиб, унинг шаклланишида дин омили ва замонавий мафкуравий чақириқларнинг ўрни ҳақида гап боради. Глобаллашув ва ахборот хуружларининг ёшларнинг маънавий-руҳий барқарорлигига таъсири ўрганилиб, ислом динининг маънавий-ахлоқий қадриятларини таълим жараёнига сингдириш муҳимлиги таъкидланади. Муаллиф дунёвийлик тамойилларига содиқлик ва турли диний, маданий анъаналар ўртасидаги ўзаро тушунишни сақлашга алоҳида эътибор қаратган ҳолда, психологик иммунитетни ривожлантиришга комплекс ёндашувни таклиф этади, жумладан, назарий тайёргарлик, амалий фаолият ва жамият ҳаётида фаол иштирок этиш.

Maqolada O‘zbekiston Respublikasining suveren rivojlanishi yillaridagi tashqi siyosatining asoslaridan biri bo‘lgan Afg‘oniston inqirozini hal qilish borasidagi sa’y-harakatlarining xususiyatlari ko`rib chiqilgan. Zamonaviy global geosiyosatning hozirgi voqeliklarini to`la inobatga olgan holda Toshkentning keyingi yillarda afg`on muammosi bilan bog`liq masalalarni hal qilishga  tubdan yangicha yondashuvlari mazmun-mohiyatini ochib berishga ham alohida e`tibor qaratilgan.

«Калила ва Димна» китоби Ҳиндистоннинг машҳур «Панчатантра» китобидан мослаштириб олинган эртак ва масаллар тўпламидир. Унда тарбиявий ва ибратли ҳикоялар мавжуд ва кўплаб тилларга таржима қилинган. Унинг тақдири ҳақиқатан ҳам ҳайратланарли. Мақолада ушбу ажойиб асарнинг таржималари ҳақида маълумот берилган.

ушбу мақола прецедент ҳодисаларнинг сиёсат, иқтисодиёт, маданият, спорт каби кўплаб ижтимоий соҳаларни қамраб оладиган функционал услублардан бири сифатида янгиликлар лексикаси ролига бағишланган ва манба матнини инглиз тилига таржима қилишнинг ўзига хос хусусиятларига таъсир қилувчи муайян сиёсий ва мафкуравий муносабатларни акс эттиради.

Mazkur maqolada arab tilining balog‘at fani, uning tarkibidagi ilmul bayon, ilmul maoniy va ilmul badi’ haqida, ushbu san’atlarning yuzaga kelish tarixi, hamda, ushbu ilmlarni ajdodlardan qolgan og‘zaki va yozma ma’naviy merosni o‘rganishdagi ahamiyati bayon qilindi. Shuningdek, arab tili balog‘atiga ulkan hissa qo‘shgan olimlar Jurjoniy, Zamaxshariy, Taftazoniy, Sakkokiy, Qazviniy  haqida so‘z yurililadi.

Hozirgi zamon o‘zbek adabiyotida shoir va shoiralarimiz talaygina, lekin xalqimizga manzur bo‘lganlari, so‘zlari qaldan qalblarda joy olganlari qatorida go‘zal vodiy farzandi Farida Afro‘z xonum nomlari alohida e`tiborni tortadi. Shoiramiz she`rlari taxalluslariga mos bo‘lib dunyoingizni yoritadi va baytlardagi falsafiy ma`nolar qalbingizga ravshanlik baxshlaydi. Maqolada shoiraning ijodidan ba`zi namunalar orqali badiiy tahlil qilib, uning mazmun mohiyatini anglashga harakat qilindi.

Муносабат илми тафсир илмининг бир соҳаси бўлиб, у илк ислом даврига бориб тақалади. Бу илм авваламбор, Қуръоннинг азалдан тартибланган ўзаро боғлиқлигини яхлит шаклда ўрганадиган фан тармоғидир. Чунки оятлар ва суралар ўртасидаги боғлиқликни билмай туриб, айрим оятларни англаш мумкин бўлмайди. Аксинча, бу ҳол оятни нотўғри тушунишга ҳам олиб келади.

Саҳобалардан Абдуллоҳ ибн Аббос ҳам хорижийлар билан бўлган баҳсда уларнинг оятлар борасидаги эътирозларига жавобан оятларни бир-бирига боғлаб тушунтириб берганлар. Бироқ ушбу илм тафсирнинг бошқа соҳаларидан фарқли равишда тавқифий, яъни Пайғамбар (с.а.в.) томонидан асос солинмаган. Балки у ақл ва ижтиҳодга таянилган илмдир.

Maqolada “musulima ayol kim?” kabi savollar haqida so‘z boradi. Unga qanday bilimlar kerak? "Uning asosiy vazifalari nimalardan iborat?" "Muslima ayol zamonaviy jamiyatda uy vazifalaridan tashqari o'zi yoqtirgan narsa bilan shug'ullana oladimi va o'z karerasini qura oladimi?"

Ushbu maqolada zamonaviy islom huquqi masalalari ko'rib chiqiladi, musulmon ummatining ijtimoiy hayotiga ta'sir ko'rsatadigan fatvolar va diniy aqida masalalari ochib beriladi. Ushbu maqola Oʻzbekiston xalqaro islom akademiyasida oʻqitiladigan “Zamonaviy fiqhiy masalalar” fanida oʻrganiladigan masalalarga asoslanadi.

«Жоме аҳком ас-сиғор» ХII-ХIII асрларнинг атоқли ислом ҳуқуқшуноси Абул-Фатҳ Mуҳаммад ибн Maҳмуд ибн Ҳусайн ибн Aҳмад Маждуддин ал-Уструшонийнинг ноёб асари. Китоб вояга етмаганларнинг ислом ҳуқуқидаги ҳуқуқларига бағишланган бўлиб, унда вояга етмаганларнинг таърифи, ҳуқуқ ва мажбуриятлар, никоҳ ва ажралиш, таълим ва тарбия, жазо, васийлик ва ҳомийлик каби мавзулар кенг ёритилган. Мақолада китоб мазмуни батафсил таҳлил қилинган.

Ushbu maqolada o‘zbek tilida nashr etilgan bir qator tarjima-tafsirlar hamda mashhur mufassir Muhammadjon Hindistoniyning “Bayonul Furqon fi tarjamatil Qur’on” asari haqida so‘z yuritildi va qiyosiy tahlil etildi. Hindistoniy asarining o‘zbek tafsirshunosligidagi ahamiyati, yozilish tarixi, tuzilishi bayon qilinib, olimning tafsir ilmida tutgan o‘ziga xos uslubi ochib berildi va misollar yordamida dalillandi.

Ушбу мақола ўз юртининг энг таниқли фақиҳи, мушкул саволларга қийналмай жавоб берувчи иқтидор соҳиби, мунозараларда ҳанафийликнинг энг кучли ҳимоячиси бўлмиш Мисрлик аллома Абу Жаъфар Таҳовий (вафоти 321/933) ҳаёти ва илмий мероси ҳақида сўз боради. У кишидан ислом олами учун жуда муҳим бўлган китоблар мажмуаси қолган. Муаллифнинг ҳадис илмида ёзган энг яхши асарларидан бири “Шарҳи маони-л-осор” асаридир. Мақолада шу асарнинг тузилиши ва мазмуни ҳақида маълумотлар берилади.

Ушбу мақолада мамлакатимизда юз йиллик таълим тизими – 1870-йилларнинг бошидан 1990-йилларгача бўлган давр, унинг такомилга етиши ва бу соҳадаги муаммолари таҳлилий материаллар ва манбалар асосида ёритилган. Шунингдек, у ўрганилаётган жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий муҳити ва унинг таълим тизимига таъсири ва натижада маҳаллий аҳолининг ўз фарзандларининг таълимига бўлган қарашлари, уларнинг янги ва эски мактабларда ўқишга тайёрлиги ҳамда мавжуд ижтимоий-таълим муҳити.

Мақолада XIX аср охири XX-аср бошларида Туркистонда яшаб истиқомат қилган аёлларнинг ижтимоий мавқеи газета саҳифаларида нашр этилган мақолалар асосида ўрганилган. Унда қизларнинг турмуш қуриши, оила ва тенг ҳуқуқлилик муаммоларининг ижтимоий жиҳатлари ёритилган. Бунда “Туркестанские ведомости”, “Туркистон вилоятининг газети” (“Туркестанская туземная газета”), “Туркестанский курер”  газеталари ва Ўзбекистон Республикаси Миллий Архиви сақланаётган Н. Остроумовнинг шахсиф фондида сақланаётган материаллардан фойдаланилган. Мақолада қизлар тарбиясида онанинг ўрни, маҳаллий урф-одатларнинг аёллар ҳаётига таъсири таҳлил этилган. Колониал  маҳаллий матбуот Туркистонда яшовчи муслима аёлларнинг ижтимоий, маиший ҳаётига оид  масалаларини илк бор жамоатчилик муҳокамасига қўйишга эришганлиги, шунингдек, матбуотда чоп қилинган материаллар Туркистон ёки Россия империясининг бошқа ҳудудларида истиқомат қилаётган муслима аёлларнинг маълум маънода ҳақиқий аҳволини кўрсатиб беришга ҳам хизмат қилганлиги кўрсатиб берилган.

Ушбу мақолада нақшбандия тариқатининг йирик сиймоси Хожа Убайдулло Аҳрор (1404-1491) ҳаёти, фаолияти Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоий асарлари ҳамда ўрта аср  манбалари асосида тадқиқ этилган. Хожа Аҳрор нақшбандия тариқатининг кўзга кўринган раҳнамоларидан бири, шунингдек, энг йирик сиёсий арбоб ва ўз даврининг энг катта бойликларидан бирининг соҳиби бўлган. Унинг номи нақшбандия тариқатининг сиёсий-иқтисодий фаолиятининг фаоллашиши ва мафкурасининг Марказий Осиё чегараларидан ташқарига тарқалиши билан чамбарчас боғлиқ.

Абул Муин Насафий (418-508/1027-1115) мотуридия таълимотининг энг машҳур олимларидан бири сифатида эътироф этилган. Аллома ушбу таълимотнинг “шаклланиш” босқичига “Табсират ал-адилла”, “ат-Тамҳид фи қавоид ат-тавҳид”, “Баҳр ал-калом” каби машҳур асарлари билан катта ҳисса қўшган. Жумладан, унинг “Ат-Тамҳид фи усул ад-дин” асарида ақидавий масалалар 33 та фаслга таснифланган бўлиб, улардан 17 таси бевосита Аллоҳ таолонинг зоти ва сифатларига оид.

Мақолада Убайдуллоҳ ибн Масъуд Садр аш-шарианинг  “Ат-Тавзиҳ фи ҳалли ғавомиз ат-Танқиҳ” асари ҳақида сўз боради. Асар араб тилида ёзилиб, баён маъноларига кўра, мантиқ илмининг илдизларини очиб беради. Шарҳ муаллифнинг ўткир зеҳн соҳиби экани сабабли илм жабҳасида намунали, бетакрор ва фойдали асарларнинг бири сифатида машҳур бўлди. Мазкур асарда муаллифнинг ҳанафий мазҳабига доир мудофаалари намоён бўлиб, бу хусусият бошқа мазҳаб олимларнинг эътиборини ҳам жалб этди. “Тавзиҳ”га “Талвиҳ” номи билан шарҳ ёзган Тафтазоний ва “Танқиҳул усул”га, “Тағйирут танқиҳ”ни ёзган аллома Ибн Камолпошо улар жумласига киради. Садр аш-шариа “Тавзиҳ”да турли қарашларга кенг ўрин бериб, таржиҳда мазҳаби далилларини, кучли ва эътиборли эканини исбот этади. Шу билан бирга мазҳаби ичидаги фарқли қарашларга эътибор қаратиб, уларни таржиҳ этди.